• Ken je deze opleiding al?

    Eros in begeleidingswerk, een aanraking op de grens

    Een 6-daagse masterclass waarin we ons erin verdiepen hoe intimiteit en seksualiteit een plek hebben in begeleidingswerk. Wat roept dit op rondom overdracht en Lees meer

Speech Morten Hjort bij Ereveld Vol Leven 2017

2 mei 2017

Heel hartelijk welkom hier op Nationaal Ereveld Loenen. Voor de derde keer herdenken we vandaag slachtoffers van oorlog in het bijzondere ritueel Ereveld Vol Leven. Hartverwarmend om zo veel mensen hier vandaag te mogen ontmoeten.

Ik steek een kaars aan. Symbool voor licht, voor hoop en liefde, een kaars die brandt voorbij oorlog. 

De kaars aansteken… het lijkt zo’n simpel gebaar en tegelijkertijd ben ik me er ook van bewust dat ik daardoor alleen al een beweging in gang zet, een teken van hoop. Terwijl er ook momenten waren in mijn leven dat ik dat niet kon zien. Dat ik als het ware met mijn rug naar het licht toe ging zitten, en daarmee naar de toekomst toe, in een poging om mijn verdriet en wanhoop te kunnen vergeten. Wij mensen kunnen soms niet anders dan ons afsluiten voor de wereld buiten, om zo de pijn te verdragen. Verlies en rouw snijden diep, ze werpen ons terug op ons zelf.

Ik was een jongen van 15 jaar, ik voelde me al groot, toen ik van de ene dag op de andere mijn vader verloor. Een week later was ik weer op school en mijn allerliefste lerares Bente Maigaard kwam naar bij toe. Vanaf de andere hoek van het schoolplein liep ze op me af en ging naast me zitten. Met tranen in haar ogen zei ze: ‘Lieve Morten, gecondoleerd met her verlies van je vader.’ Ik antwoordde met een kin omhoog, een hart op slot met de zin: ‘Ze waren al gescheiden, ik was er al aan gewend.’ Zo beschermde ik mezelf.

Mijn collega Joke Goudswaard, die ook de gedichten schreef die jullie zagen bij binnenkomst, schreef dit gedicht voor vandaag.

Geef me vandaag een moedig hart,
zodat ik het aandurf om terug te kijken.
Te voelen wat er verloren ging en waar ik om huil.
De geur van mijn geboortegrond,
mijn huis van herkomst, verdwenen geliefden…
Een moeder of vader, grootmoeder of grootvader,
Een kind of kleinkind, nog maar net hier.
De hand van een broer of zus.
Geef me vandaag een moedig hart
om opnieuw, als is het maar heel even,
opnieuw te geloven ‘dat het goed komt’.
Dat we elkaars verhaal kunnen delen
en verstaan.

Het gedicht en mijn verhaal zijn verhalen over verlies en rouw, zeker weten. Het zijn ook verhalen over liefde en verbinding, liefde en verbinding die blijft, zelfs voorbij de dood. Rouw is de achterkant van de liefde. We lopen risico als we van iemand houden, het risico dat het ooit zal ophouden. De kunst is om te leren leven met de pijn van het verlies, en het leven weer op te pakken zonder ons te verharden. Tot er misschien, heel misschien, een moment komt dat het lukt om open achterom te kijken. Dit vraagt een moedig hart. Ons hart is het zintuig waarmee we ons kunnen verbinden, het zintuig waarmee we deelnemen.

Vandaag zijn we verzameld rondom 4.000 stenen en 7 kruisen die de 25.000 stenen op Java vertegenwoordigen. Iets heeft jou geroepen om hier vandaag aanwezig te zijn en deze mensenlevens te herdenken, vanuit je hart. Een hart dat zich laat raken, zich soms even moet sluiten, dat lief kan hebben en verbinding kan ervaren, zelfs voorbij de dood. 25 verhalen worden er vandaag expliciet verteld op Ereveld Vol Leven; ook symbool voor de duizend andere verhalen die zich vandaag meer in stilte laten horen. Verhalen over het verlies van een kind, een geliefde, een broer of zus, een goede vriend, een ouder of een grootouder. Het verlies van vertrouwen en veiligheid, van een land, een baboe, een cultuur. Het ontroert me om te mogen zeggen dat we vandaag de slachtoffers van ‘alle’ oorlogen herdenken: van de Tweede Wereldoorlog, de strijd in Nederlands-Indië, de VN vredesmissies, en van de oorlogen vandaag de dag zo zichtbaar in de vorm van de duizenden vluchtelingen wereldwijd.

Met muziek en taal die ons hart raakt, in contact met de mensen die naast je, voor of achter je zitten. Misschien ken je ze, misschien ook niet, hoe dan ook zijn jullie verbonden in dit ritueel van herdenken. Rouwen doen we allemaal op onze eigen, unieke manier. Er is een platform van verbinding nodig om ons daar te openen waar we ons ooit moesten sluiten. Het vraagt een moedig hart om hier vandaag het verlorene zo rechtstreeks onder ogen te komen. Achter de stenen: de representanten als symbolische vertegenwoordigers van degenen die hun leven gaven, wij als deelnemers, die de vrede mede aan hen te danken hebben, aan de andere kant. Ogen die elkaar ontmoeten, harten die zich openen aan beide kanten van de steen. Deelgenoot van een indringend beeld van verlies, liefde, en verlangen naar vrede.

Bijzonder dat ik als Deen hier vandaag een aandeel mag leveren aan dit mooie project Ereveld vol Leven. Al 31 jaar in Nederland en blijkbaar zo welkom dat ik zelfs mag spreken bij deze opening. Wat een geschenk in mijn leven om twee betekenissen te hebben voor het woord ‘thuis’. Als ik naar Denemarken reis, zeg ik: ik ga naar huis, op de terugweg naar Nederland opnieuw. Twee plekken in de wereld waar ik me thuis voel. Op mijn werkplek bij Phoenix Opleidingen in Utrecht hangen foto’s van Denemarken, symbolen voor mijn heimwee en liefde voor het land waar ik vandaan kom. En wat doen vragen naar Legoland, Hans Christiaan Andersen en de kleurige havenhuizen in Nyhavn me goed. Ooit vertrok ik als 18-jarige jongen uit vrije wil, met de garantie dat ik terug kon keren wanneer ik dat wilde. In alle jaren als het stormde in mijn leven was dat precies wat ik deed: even terug naar het vertrouwde geboortegrond om mezelf weer op te halen. Thuis, wat een belangrijk, onmisbaar woord!

300.000 mensen lieten hun thuisland Nederlands-Indië gedwongen achter zich en maakten op grote schepen de overtocht naar Nederland. In hun hutkoffers de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog overzee, beëindigd door de Japanse capitulatie op 15 augustus 1945. Terwijl Europa zich met alle kracht op de wederopbouw richtte, volgden daar nog 4 jaar van oorlog en conflict. Eerst de Bersiapperiode en daarna de politionele acties met de strijd voor onafhankelijkheid. Een tijd waarin je van de ene naar de andere kant werd geslingerd: aan wie moest je trouw zijn? Op 17 december 1949 draagt Koningin Juliana de soevereiniteit over. Indonesië als zelfstandige natie is een realiteit. Wat dit voor ieder betekent, wordt zichtbaar in de vele verschillende verhalen, mede afhankelijk van plek, herkomst en cultuur.

Het land achterlaten wat je lief hebt, zelfs de graven van je geliefden. Je thuis moeten voelen aan de andere kant van de wereld. De vertrouwde geur van kruiden, de warmte van de tropen inruilen voor kou en sneeuw, de benauwdheid van ‘één koekje bij de thee’ in plaats van een gastvrije rijsttafel, waar iedereen altijd aan kan schuiven. En wat vertelt je huidskleur over de mogelijkheden die je krijgt? Wat me zo geraakt heeft in alle verhalen is het zwijgen over wat verloren is gegaan om zicht op de toekomst te houden. En hoe wie van overzee kwam aanvoelde dat er voor hun traumatische ervaringen weinig ruimte was. Nederland was nog nauwelijks hersteld van de eigen oorlogsverwondingen.

Bijzonder dat dit jaar ook Nederlands-Indië hier op Ereveld Vol Leven de aandacht krijgt. Een project van twee initiatiefnemers: Nathalie Toisuta, dochter van een Molukse vader en een Hollandse moeder, en Dennis Brussaard, van Nederlandse bodem. Nathalie die haar eerste drie jaar doorbracht in kamp Snodenhoek, haar vader woonde meer dan 20 jaar in verschillende kampen. Haar moeder trok in het kamp bij haar grote liefde. Zij tweeën, Dennis en Nathalie, hebben een taal gevonden om oorlog – hier en daar – te verbinden. Naast elkaar, voorbij een vergelijk over ‘het ergste’. 7 kruisen, op Java gemaakt, gingen per schip dezelfde weg als de mensen van toen. Voor elk ereveld op Java een kruis, symbool voor de 25.000 graven van oorlogsslachtoffers, veelal met oer-Hollandse namen.

Ook zijn er vandaag vluchtelingen aanwezig hier. Heel hartelijk welkom ook aan jullie! Het woord ‘vluchteling’ is zeker praktisch, en misschien ook wel een manier om afstand te maken tussen ons en de mensen over wie we spreken. Een vluchteling is een mens met een naam, met een eigen verhaal en een hart. Een mens die zijn land moest verlaten als gevolg van oorlog.

Een dag om stil te staan bij het verlies door oorlog en bij het geloof in vrede. Om deel uit te maken van ieders verhaal, waarin ons hart zo’n belangrijke sleutel is. Werken aan vrede is een taak van ons allemaal, niet alleen van wereldleiders en politici. Wie kent het niet om van binnen of van buiten de strijd aan te gaan, het oordeel te nemen als toevluchtsoord. Het eigen gelijk als middel om de wereld te overzien. Elk oordeel, gebaseerd op een verdeling in goed of fout, geeft slechts voor even een flinterdun houvast. Een verdeling in daders en slachtoffers, gescheiden van elkaar. Luisterend naar de verhalen van nabestaanden deze afgelopen maanden, realiseer ik me dat ook ik onder druk van oorlog of conflict in staat zou zijn tot vreselijke dingen. We leven in een tijd zonder eenvoudige antwoorden, er is geen kant en klare oplossing voor terreur, voor de vele mensen die op de vlucht zijn, voor de oorlogen die vandaag de dag nog plaatsvinden. Geen wet, geen muur, geen verdeling in goed of fout zal ons daarbij werkelijk duurzaam kunnen helpen.

Ik hoop op een tijd waarin we vanuit betrokkenheid met ons hart en ons gezonde verstand steeds weer onszelf kunnen vragen: wat is nu het goede om te doen? Het ‘goede’: steeds zo afhankelijk van deze situatie, van deze tijd, van deze mens; dat zo’n dringend beroep doet op ons eigen geweten.

Laten we de indringende ervaring van vandaag gebruiken als een inspiratiebron voor liefde en vrede. Alleen wie achterom kan kijken kan vooruitzien. Een bron om uit te putten op alle momenten dat er een oordeel op de loer ligt. Wetend dat deelname vanuit het hart helpt om elkaar zo in de ogen te kijken dat het een pad opent naar een toekomst van verbinding.

  • Morten Hjort

    "In de ontmoeting komt verwonding en verborgen potentieel steeds weer in het licht." Lees meer